Dzier włochaty (Harpalus rufipes) — rozpoznawanie i zwalczanie
Dzier włochaty (Harpalus rufipes), w literaturze anglojęzycznej znany jako strawberry-seed beetle, to chrząszcz z rodziny biegaczowatych, który — mimo że bywa kojarzony głównie z okazjonalnym wlatywaniem do domów wieczorną porą — jest przede wszystkim realnym, choć zwykle niewielkim szkodnikiem upraw, zwłaszcza truskawek. W przeciwieństwie do większości owadów opisywanych w naszym serwisie nie jest gatunkiem synantropijnym, czyli trwale związanym z otoczeniem człowieka — jego naturalnym środowiskiem pozostają pola, łąki i tereny trawiaste.
Budowa i rozpoznawanie
Ciało dziera włochatego osiąga 14-16 mm długości, jest czarne lub matowo-czarne, pokryte krótkimi, gęstymi włoskami, od których pochodzi nazwa gatunku. Charakterystyczną cechą rozpoznawczą są pomarańczowe lub czerwone odnóża oraz podobnie zabarwione krawędzie pancerza, wyraźnie kontrastujące z ciemnym tłem reszty ciała. Głowa jest stosunkowo duża i dobrze odgraniczona od przedplecza.
Rozwój i tryb życia
Wieloletnie badania terenowe prowadzone w Wielkiej Brytanii wykazały, że dorosłe chrząszcze są aktywne od kwietnia do listopada: na początku sezonu (do maja) dominują osobniki, które przezimowały jako samce, następnie od czerwca do lipca — przezimowane samice, a od sierpnia pojawiają się nowo wyklute, głównie żeńskie osobniki. Samice składają jaja w sierpniu, bezpośrednio w zachwaszczonej glebie, a płodność wynosi przeciętnie 10-15 jaj na samicę. Około 30% dorosłych chrząszczy przeżywa do kolejnego sezonu rozrodczego. Wylęgające się larwy są aktywne na powierzchni gleby od sierpnia do grudnia, zanim zagłębią się na 15-45 cm; są przy tym wszystkożerne — pobierają zarówno pokarm roślinny, jak i zwierzęcy, polując na inne, mniejsze owady glebowe. Ta dwoistość utrzymuje się także u postaci dorosłej: dzier włochaty jest po części pożytecznym drapieżnikiem ograniczającym populacje niektórych chwastów poprzez zjadanie ich nasion, ale jednocześnie sam żeruje na nasionach zbóż oraz uszkadza dojrzewające owoce — dlatego bywa opisywany jako gatunek o dwojakim znaczeniu gospodarczym, nie jednoznacznie szkodliwy.
Występowanie
Gatunek dobrze toleruje szeroki zakres siedlisk — lasy, pola uprawne, suche łąki oraz tereny podmokłe i bagniste, preferując przy tym gleby gliniaste. Występuje w niemal całej Europie, a także w Iranie, na Syberii i w Japonii, oraz na atlantyckich wyspach wulkanicznych (Wyspy Kanaryjskie, Wyspy Zielonego Przylądka, Azory, Madera). Został również zawleczony do Ameryki Północnej.
Dlaczego to (niewielki) szkodnik upraw, nie tylko nocny gość
Dorosłe chrząszcze bywają widywane w domach, zwabione ciepłem i światłem wydobywającym się z okien w nocy — to najczęstszy kontekst, w jakim ludzie w ogóle zauważają ten gatunek, i sam w sobie nie stanowi problemu. Realne, choć zwykle ograniczone znaczenie gospodarcze dzier włochaty ma na polach: kolonizuje pola truskawek głównie w okresie owocowania, żerując na nasionach (achenach) na powierzchni dojrzewających owoców, co obniża plon i jakość — w literaturze naukowej opisywany jest jednak jako gatunek o niewielkim, a nie masowym znaczeniu szkodliwym w uprawie truskawek. Poza okresem owocowania preferuje zachwaszczone pola uprawne i tereny trawiaste, gdzie żeruje głównie jako drapieżnik i zjadacz nasion chwastów. Pełny przegląd innych owadów spotykanych w ogrodach i na działkach znajdziesz w kategorii szkodniki ogrodowe.
Jak ograniczyć populację
Utrzymanie czystości pola (regularne usuwanie chwastów) ogranicza dostępność siedlisk preferowanych przez dziera poza sezonem owocowania. Głęboka orka i przekopywanie gleby niszczy kryjówki zimujących chrząszczy i wystawia larwy na żer ptaków. W historycznych badaniach terenowych skuteczność wykazywały przynęty owadobójcze na bazie zmielonego owsa, choć dziś dobór konkretnego środka i termin zabiegu (najlepiej tuż przed kwitnieniem lub po zbiorach, dla ochrony zapylaczy) należy każdorazowo dostosować do obowiązujących przepisów o środkach ochrony roślin i skali problemu w danej uprawie. Przy większej skali problemu, zwłaszcza w gospodarstwach towarowych, warto rozważyć konsultację ze specjalistami dobierającymi metodę do konkretnej uprawy.
Treść zweryfikowana na podstawie badań naukowych nad biologią i zwalczaniem Harpalus rufipes publikowanych w czasopismach entomologicznych.
Najczęściej zadawane pytania
Czy dzier włochaty jest niebezpieczny dla ludzi?
Nie. Dzier włochaty nie gryzie ani nie żądli ludzi — bywa jedynie uciążliwy, gdy wleci do domu nocą, zwabiony światłem.
Jakie uprawy niszczy dzier włochaty?
Głównie truskawki, żerując na nasionach na powierzchni dojrzewających owoców. Literatura naukowa opisuje go jednak jako szkodnika o niewielkim, nie masowym znaczeniu.
Kiedy dzier włochaty składa jaja?
Samice składają jaja w sierpniu, bezpośrednio w zachwaszczonej glebie, w liczbie 10-15 sztuk na samicę.
Źródła
[1] Grokipedia, “Harpalus rufipes” (synteza literatury naukowej): grokipedia.com
[2] Dennison D.F., Hodkinson I.D., “The biology of the ground beetle Harpalus rufipes in a strawberry field in Northumberland”: researchgate.net
[3] CABI Compendium, “Harpalus rufipes (strawberry seed beetle)”: cabidigitallibrary.org
[4] French N., John M.E., Moreton B.D., “The control of strawberry-seed beetle (Harpalus rufipes Deg.)”, Annals of Applied Biology, 1968: doi.org