Karaczan australijski (Periplaneta australasiae), znany też jako przybyszka australijska, jest owadem z rzędu karaczanowatych (Blattodea), rodziny karaczanowatych właściwych (Blattidae). Mimo nazwy gatunek ten wcale nie pochodzi z Australii — obecne badania wskazują, że jego pierwotną ojczyzną jest Afryka, skąd rozprzestrzenił się po świecie wraz z handlem, prawdopodobnie już kilka wieków temu, docierając do Australii i obu Ameryk drogą morską. Wcześniejsze opracowania sugerowały pochodzenie azjatyckie, ale nowsza literatura entomologiczna coraz wyraźniej wskazuje właśnie na Afrykę jako źródło tego kosmopolitycznego dziś gatunku.
Jak wygląda karaczan australijski
Dorosły osobnik osiąga od 24 do 35 milimetrów długości — nieco mniej niż blisko spokrewniony i bardzo podobny karaczan amerykański (Periplaneta americana), z którym bywa mylony. Ciało ma barwę ciemnokasztanową do czerwonawobrązowej. Obrzeża tarczki tułowiowej (przedplecza) są żółte, podobnie jak smugi na zewnętrznym brzegu pokryw skrzydeł — to właśnie te żółte znaczniki są najłatwiejszym sposobem odróżnienia go od karaczana amerykańskiego, który ich nie posiada. Obie pary skrzydeł, zarówno u samic, jak i samców, są dobrze rozwinięte i dłuższe niż ciało, dzięki czemu gatunek ten jest zdolny do prawdziwego, aktywnego lotu — cecha rzadsza wśród większych karaczanów domowych.
Samiec jest smuklejszy od samicy. Koniec jego odwłoka jest płaski (u samicy spiczasty), a na końcu odwłoka znajduje się para wyrostków rylcowych, nieobecnych u samic. Larwy (nimfy) są bardzo charakterystyczne — zarówno na tarczce tułowiowej, jak i na pierścieniach odwłoka mają widoczne żółte plamki, przy czym młodsze stadia są ciemniejsze i pozbawione zawiązków skrzydeł, co bywa mylące przy identyfikacji mieszanej populacji kilku gatunków karaczanów w jednym miejscu.
Rozwój i rozmnażanie
Samica formuje ootekę (kokon) o wymiarach około 10×5 milimetrów, zawierającą przeciętnie kilkanaście do dwudziestu kilku jaj, i nosi ją przy sobie jeszcze przez 2-5 dni po uformowaniu, zanim przyklei ją w bezpiecznym miejscu — np. pod korą drzewa, w szczelinie muru lub innym trudno dostępnym zakamarku. Stadium jaja trwa około 40 dni. Cały cykl rozwojowy od jaja do dorosłego osobnika obejmuje etapy: jajo, nimfa, dorosły — dorosłe osobniki żyją zwykle od 4 do 8 miesięcy. Co ciekawe, karaczany australijskie mają tendencję do gromadzenia się w skupiskach obejmujących osobniki w różnym wieku — od młodych nimf po dorosłe osobniki. Choć nie współpracują ze sobą aktywnie jak owady społeczne, młode nimfy pozostające blisko takich skupisk korzystają z obecności starszych osobników, żywiąc się ich odchodami i wymiocinami, co przyspiesza im dostęp do mikroorganizmów potrzebnych do trawienia.
Czym żywi się karaczan australijski
Karaczan australijski jest zwierzęciem wszystkożernym, żywiącym się między innymi owocami, warzywami oraz karmą dla kotów i psów. W porównaniu z blisko spokrewnionymi gatunkami wykazuje wyraźniejszą skłonność do żerowania na materiale roślinnym niż jego krewni, choć — jak większość karaczanów — pozostaje typowym padlinożercą, zjadającym praktycznie każdy dostępny materiał organiczny, w tym rozkładający się.
Występowanie
Karaczan australijski preferuje ciepły, wilgotny klimat i słabo toleruje chłód, choć potrafi przetrwać wewnątrz ogrzewanych pomieszczeń nawet w chłodniejszych regionach świata. Obecnie występuje przede wszystkim na terenie południowej części USA (zwłaszcza Florydy i Kalifornii), w Brazylii oraz we wschodniej Australii, a także szeroko w tropikalnych i subtropikalnych rejonach całego świata, dokąd trafił dzięki transportowi morskiemu i handlowi. Na wielu z tych terenów, w tym na Florydzie i w Kalifornii, jest najliczniejszym gatunkiem karaczanowatych. W przeciwieństwie do gatunków w pełni zaadaptowanych do życia w budynkach, karaczan australijski jest gatunkiem peridomowym — mając wybór, żyje na zewnątrz (pod korą drzew, w ściółce, w stertach drewna), a do wnętrza budynków wchodzi głównie podczas chłodniejszych dni lub w poszukiwaniu wilgoci, najczęściej trafiając do piwnic, łazienek czy instalacji wodno-kanalizacyjnych.
Umiejętności
Karaczan australijski, podobnie jak większość gatunków karaczanów, ma na odnóżach sztywne kolce ułatwiające wspinanie się i przyczepianie do gładkich powierzchni, co pozwala mu sprawnie poruszać się po pionowych ścianach i innych trudnych powierzchniach. W połączeniu ze zdolnością do aktywnego lotu czyni to ten gatunek szczególnie trudnym do odizolowania w budynku, w porównaniu z gatunkami niezdolnymi do lotu.
Hodowle karaczanów australijskich
Ze względu na swoją wielkość i egzotyczny wygląd karaczan australijski bywa hodowany, między innymi jako pokarm dla innych zwierząt terrarystycznych, dzięki stosunkowo szybkiemu tempu rozmnażania. Idealne warunki hodowlane to temperatura 25-28°C i wilgotność 50-80%. Hodowla prowadzona jest zwykle w pojemnikach z podłożem z torfu lub włókna kokosowego, pokrytym korą, łupinami orzechów lub suchymi liśćmi — warstwa podłoża nie musi być gruba, ponieważ gatunek ten nie zagrzebuje się w ziemi. Ze względu na łatwość, z jaką karaczany australijskie wspinają się po gładkich powierzchniach, otwory pojemników hodowlanych zabezpiecza się cienką siatką, by uniemożliwić ucieczkę.
Karaczan australijski bywa mylony z blisko spokrewnionym karaczanem amerykańskim, a różni się też wyraźnie od innych gatunków obecnych w Polsce — karaluchów (karaczana wschodniego) oraz karaczana prusaka, z którymi łączy go jedynie przynależność do tego samego rzędu owadów, a nie bliskie pokrewieństwo gatunkowe.
Zagrożenie sanitarne
Podobnie jak inne duże karaczany z rodzaju Periplaneta, karaczan australijski może przenosić na swoim ciele i w przewodzie pokarmowym bakterie chorobotwórcze oraz zanieczyszczać żywność i powierzchnie odchodami i wydzielinami. Jego obecność bywa też czynnikiem wyzwalającym alergie i astmę, podobnie jak u innych gatunków karaczanów synantropijnych. W odróżnieniu od karaczanów w pełni przystosowanych do życia w budynkach ten gatunek spędza większość czasu na zewnątrz, co nieco ogranicza ryzyko stałego kontaktu z żywnością przechowywaną w domu, ale nie eliminuje go całkowicie, zwłaszcza przy licznych populacjach żerujących w piwnicach czy pomieszczeniach gospodarczych.
Jak sobie z nim poradzić
Ponieważ karaczan australijski woli przebywać na zewnątrz i wchodzi do budynków głównie w poszukiwaniu ciepła lub wilgoci, skuteczna profilaktyka koncentruje się na ograniczeniu warunków, które go przyciągają: usuwaniu wilgotnej ściółki, kory czy sterty drewna w bezpośrednim sąsiedztwie budynku, uszczelnieniu progów, otworów wentylacyjnych i innych miejsc, przez które owad może się dostać do środka, oraz naprawie nieszczelności instalacji wodnej, generujących wilgoć atrakcyjną dla tego gatunku. Ze względu na zdolność do aktywnego lotu i sprawnego wspinania się po gładkich powierzchniach, sama bariera mechaniczna (siatki w oknach, uszczelki) bywa niewystarczająca przy większej populacji żerującej w pobliżu budynku. W takich przypadkach, podobnie jak przy innych dużych gatunkach karaczanów, najskuteczniejsze okazuje się połączenie działań na zewnątrz budynku (ograniczenie miejsc bytowania) z profesjonalną dezynsekcją wnętrza (zwalczaniem karaluchów), dobraną do konkretnej sytuacji przez specjalistów.
Treść zweryfikowana na podstawie materiałów entomologicznych, w tym opracowań University of Florida.
Najczęściej zadawane pytania
Czy karaczan australijski faktycznie pochodzi z Australii?
Nie. Mimo nazwy, obecne badania wskazują, że gatunek ten pochodzi pierwotnie z Afryki i rozprzestrzenił się po świecie wraz z handlem morskim.
Jak odróżnić karaczana australijskiego od amerykańskiego?
Karaczan australijski jest nieco mniejszy i ma charakterystyczne żółte obrzeża tarczki tułowiowej oraz żółte smugi na pokrywach skrzydeł, których nie ma karaczan amerykański.
Czy karaczan australijski potrafi latać?
Tak. Jego skrzydła są dłuższe niż ciało, co pozwala mu na prawdziwy, aktywny lot — rzadką cechę wśród większych karaczanów domowych.
Źródła
[1] getlostpest.com, “All about the Australian Cockroach”: getlostpest.com
[2] Grokipedia, “Australian cockroach”: grokipedia.com
[3] Fox Pest Control, “Australian Cockroach: Identification, Life Cycle, and Removal”: fox-pest.com
[4] Jiang S., Kaufman P.E., “Australian Cockroach, Periplaneta australasiae Fabricius”, University of Florida IFAS, EENY623: edis.ifas.ufl.edu
[5] Professional Pest Manager, “Australian cockroach (Periplaneta australasiae) in Australia”: professionalpestmanager.com