Chrząszcze (Coleoptera) to rząd owadów z infragromady nowoskrzydłych i nadrzędu skrytoskrzydłych (Endopterygota) — czyli owadów o przeobrażeniu zupełnym, u których skrzydła rozwijają się wewnątrz ciała larwy, niewidoczne z zewnątrz aż do stadium poczwarki. To najliczniejszy pod względem liczby opisanych gatunków rząd zwierząt na świecie — opisano ich już około 400 tysięcy, a szacunki rzeczywistej liczby gatunków (uwzględniające te jeszcze nieodkryte) sięgają nawet półtora miliona. W Polsce stwierdzono występowanie ponad 6300 gatunków chrząszczy — od pożytecznych drapieżców i rozkładających martwą materię saprofagów, przez rośliniarzy żerujących w ogrodach, aż po kilkanaście gatunków będących realnym problemem w domach, magazynach i na fermach.
Jak wygląda chrząszcz
Chrząszcze charakteryzują się twardym, chitynowym pancerzem (egzoszkieletem), który chroni ich ciało przed uszkodzeniami i atakami naturalnych wrogów. Mają dwie pary skrzydeł, z których przednia para, zwana pokrywami (elytra), jest twardsza i chroni tylną, bardziej delikatną parę służącą do lotu. Na głowie znajduje się para czułków pomagających w orientacji w otoczeniu — u większości gatunków wieloczłonowych, choć znane są też okazy z czułkami złożonymi z zaledwie 1-2 członów. Gatunki występujące w Polsce osiągają od kilku milimetrów do nawet kilku centymetrów długości.
Jakie gatunki chrząszczy występują w Polsce
Wśród tysięcy gatunków chrząszczy żyjących w Polsce większość nie ma żadnego znaczenia gospodarczego — to pożyteczni drapieżcy, zapylacze czy rozkładający martwą materię organiczną saprofagi. Kilkanaście gatunków ma jednak realne znaczenie jako szkodniki, z którymi na co dzień pracujemy jako firma DDD:
- Szkodniki magazynowe — żerują w zbożu, mące i innych przechowywanych produktach. Należą do nich m.in. rozpłaszczyk rdzawy, trojszyk ulec, przykrótek drogerczyk oraz skórek zbożowy — ostatni z nich to gatunek kwarantannowy, wyjątkowo trudny do wyeliminowania. Pełny przegląd tej grupy znajdziesz w kategorii szkodniki magazynowe.
- Szkodniki drewna — żerują w konstrukcjach drewnianych budynków. Najbardziej znanym przykładem jest kornik drukarz, groźny głównie dla drzewostanów świerkowych, choć podobne zagrożenie dla drewna budowlanego stanowią też inne gatunki opisane w kategorii szkodniki drewna.
- Szkodniki ferm drobiu — np. pleśniakowiec lśniący, który poza szkodami bezpośrednimi jest też udokumentowanym wektorem patogenów przenoszonych na drób.
- Gatunki polne i ogrodowe — spotykane głównie na zewnątrz, rzadziej stanowiące problem w domu, np. dzier włochaty, którego dorosłe osobniki bywają jednak widywane nocą w domach, zwabione światłem.
Nie każdy chrząszcz to szkodnik — gatunki pożyteczne
Warto pamiętać, że ogromna większość chrząszczy w Polsce nie tylko nie szkodzi, ale wręcz pomaga w ograniczaniu innych szkodników i utrzymaniu równowagi ekosystemu. Biedronki (Coccinellidae) są jednymi z najskuteczniejszych naturalnych wrogów mszyc — pojedyncza larwa biedronki potrafi zjeść nawet kilkaset mszyc, zanim przepoczwarczy się w dorosłego osobnika, dlatego ich obecność w ogrodzie jest zwykle mile widziana, nie zwalczana. Żuki gnojowe (Geotrupidae, Scarabaeidae) odgrywają kluczową rolę w rozkładzie odchodów zwierzęcych i materii organicznej, przyspieszając obieg składników odżywczych w gruncie — bez nich pastwiska i łąki zarastałyby nierozłożonymi odchodami znacznie dłużej. Drapieżne biegaczowate (Carabidae) polują na larwy innych owadów, ograniczając naturalnie populacje wielu gatunków uznawanych za szkodniki roślin uprawnych, co czyni je sprzymierzeńcem rolników i ogrodników, a nie zagrożeniem. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: przed podjęciem decyzji o zwalczaniu jakiegokolwiek chrząszcza w ogrodzie warto najpierw ustalić, z jakim gatunkiem faktycznie mamy do czynienia.
Gdzie żyją chrząszcze
Chrząszcze są niezwykle popularnymi insektami w Polsce. Zamieszkują zarówno lasy, łąki, jak i obszary miejskie — napotkać je można w ogrodzie, na tarasie, a także w piwnicach czy spiżarniach. Wiele gatunków preferuje wilgotne środowiska, takie jak bagna czy brzegi rzek, podczas gdy inne przystosowały się do życia w suchych warunkach, np. na terenach piaszczystych.
Co jedzą chrząszcze
Chrząszcze nie wybrzydzają i sięgają po bardzo zróżnicowane menu. Niektóre gatunki żywią się liśćmi, korzeniami i owocami, inne są drapieżnikami polującymi na mniejsze owady. Pewna grupa chrząszczy to saprofagi, żywiące się martwą materią organiczną — opadłymi liśćmi czy martwymi zwierzętami — i odgrywające ważną rolę w naturalnym obiegu materii.
Ile żyje chrząszcz
Długość życia zależy silnie od gatunku. Niektóre, małe osobniki żyją tylko kilka tygodni w stadium dorosłym, podczas gdy większe okazy mogą dożyć nawet kilku lat — choć w obu przypadkach cały cykl rozwojowy (jajo-larwa-poczwarka-dorosły) trwa zwykle znacznie dłużej niż samo życie dorosłego chrząszcza, czasem nawet kilka lat, jeśli larwa rozwija się w trudno dostępnym, ubogim w składniki odżywcze materiale, jak np. drewno konstrukcyjne.
Jak rozmnażają się chrząszcze
Chrząszcze rozmnażają się płciowo. Samica składa jaja w wyselekcjonowanym środowisku, zapewniającym młodym larwom odpowiednie warunki do rozwoju — może to być gleba, drewno, przechowywane produkty spożywcze, ściółka leśna czy nawet tkanka innego organizmu, w zależności od gatunku. Po pewnym czasie z jaj wylęgają się larwy, przechodzące przez kilka stadiów rozwojowych (linień) przed przepoczwarczeniem i wykluciem dorosłego osobnika. U większości szkodników magazynowych czy sanitarnych ten cykl trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, ale u niektórych gatunków żerujących w drewnie może się znacząco wydłużyć — larwy niektórych kózkowatych (Cerambycidae) potrafią rozwijać się w drewnie konstrukcyjnym nawet kilka lat, zanim osiągną postać dorosłą, co bywa zaskoczeniem dla właścicieli starszych domów, w których dorosłe chrząszcze wygryzają się na zewnątrz z belek długo po zakończeniu budowy.
Jak pozbyć się chrząszczy z domu
Jeśli chrząszcze stają się problemem w domu, można skorzystać z domowych lub profesjonalnych metod (dezynsekcja). Bez względu na wybraną opcję najważniejsze jest utrzymanie czystości i regularne sprzątanie, szczelne zamykanie produktów spożywczych oraz uszczelnienie szczelin w domu, przez które owady się przedostają. Pierwszym krokiem, zanim sięgnie się po jakikolwiek środek, powinna być identyfikacja gatunku — sposób postępowania z chrząszczem żerującym w mące różni się znacząco od postępowania z gatunkiem żerującym w drewnianej konstrukcji dachu, a stosowanie niewłaściwej metody bywa nieskuteczne i niepotrzebnie kosztowne.
Do domowych sposobów należą:
- Mięta — intensywny zapach tej rośliny skutecznie odstrasza wiele gatunków owadów.
- Impregnaty ochronne do drewna — chronią materiał i zmieniają jego smak, zniechęcając chrząszcze do żerowania. Warto je stosować profilaktycznie, jeszcze przed pojawieniem się pierwszych oznak zasiedlenia, bo działają najlepiej na nienaruszonym drewnie.
- Moskitiery — zakładane w oknach utrudniają owadom przedostawanie się do wnętrza, zwłaszcza gatunkom aktywnym nocą i przyciąganym przez światło.
- Kontrola wilgotności — wiele gatunków żerujących w drewnie i produktach spożywczych potrzebuje podwyższonej wilgotności do rozwoju; osuszenie pomieszczenia bywa skuteczną metodą profilaktyczną.
Domowe metody działają zwykle profilaktycznie lub przy niewielkiej liczbie osobników. Gdy problem dotyczy już rozwiniętej populacji — zwłaszcza szkodników magazynowych, drewna czy ferm drobiu opisanych wyżej — skuteczne rozwiązanie wymaga zwykle dokładnej identyfikacji gatunku i doboru metody do jego konkretnej biologii, co najlepiej powierzyć profesjonalnej firmie dezynsekcyjnej, takiej jak Insektpol, dysponującej wieloletnim doświadczeniem w zwalczaniu tej grupy szkodników.
Treść zweryfikowana na podstawie polskiej literatury entomologicznej.
Źródła
[1] Wikipedia, “Chrząszcze”: pl.wikipedia.org
[2] entomo.pl, “Systematyka chrząszczy Polski”: entomo.pl